I
Χθες το απόγευμα οδήγησα δυτικά, έξω από τη Λεμεσό και μέσα στις Βάσεις, επειδή η Θεανώ Κασσιανού μού είχε στείλει ένα μήνυμα εφτά λέξεων και στα έντεκα χρόνια που τη γνωρίζω δεν έχω βρει ποτέ τρόπο να της πω όχι. Το μήνυμα έλεγε: Κυριακή. Στου Λευτέρη. Φέρε τα χέρια σου.
Τα χέρια μου είναι ό,τι έχω. Είμαι στενογράφος δικαστηρίου. Έντεκα χρόνια κάθομαι κάτω από την έδρα και γράφω, με εκατόν ογδόντα λέξεις το λεπτό, όσα λένε οι άνθρωποι όταν είναι ένορκοι ή θυμωμένοι ή και τα δύο, και έχω μάθει να το κάνω χωρίς να ακούω, που είναι το μυστικό της τέχνης: οι λέξεις μπαίνουν από τα αυτιά και βγαίνουν από τα δάχτυλα και δεν αγγίζουν τίποτε στον δρόμο. Τρία από τα χρόνια αυτά ήταν στο Ανώτατο Δικαστήριο, στη Λευκωσία, και σ’ αυτά τα τρία χρόνια κατέγραψα κάθε λέξη που είπε η Θεανώ Κασσιανού από την έδρα, μαζί και τις τελευταίες, στην απόφαση όπου βρέθηκε στη μειοψηφία, μετά την οποία παραιτήθηκε. Ποτέ δεν έχει πει ποια απόφαση ήταν. Τις δακτυλογράφησα όλες. Έχω μια υποψία. Δεν τη ρώτησα ποτέ.
Ο δρόμος δυτικά της πόλης περνά, για μερικά χιλιόμετρα, μέσα από γη που δεν είναι Κύπρος. Με τη συνθήκη του 1960 είναι κυρίαρχο βρετανικό έδαφος, η Δυτική Περιοχή Κυρίαρχων Βάσεων, και δεν υπάρχει σύνορο, ούτε φράχτης, ούτε φυλάκιο· καταλαβαίνεις πως μπήκες μόνο αν το ξέρεις ήδη. Το Κούριο βρίσκεται μέσα της. Το θέατρο, τα ψηφιδωτά, το σπίτι όπου βρήκαν την οικογένεια, όλα. Το Τμήμα Αρχαιοτήτων της Δημοκρατίας φροντίζει τις πέτρες, και το έδαφος κάτω από τις πέτρες ανήκει, στα χαρτιά, στον Βασιλιά της Αγγλίας. Είχα περάσει αυτόν τον δρόμο ίσως διακόσιες φορές στη ζωή μου και το είχα σκεφτεί ίσως ποτέ.
Η Θεανώ περίμενε στο πάρκινγκ του Κουρίου, όχι στο σπίτι, και αυτό ήταν το πρώτο σημάδι ότι είχε σχεδιάσει τη βραδιά πιο προσεκτικά απ’ όσο θα παραδεχόταν. Φορούσε γκρίζο λινό και το ψάθινο καπέλο που φορούσε στο δικαστήριο κάθε καλοκαίρι επί σαράντα χρόνια, αφού η τήβεννος του δικαστή σκεπάζει τα πάντα εκτός από το κεφάλι. Είναι εβδομήντα πέντε χρονών. Περπατά όπως έμπαινε κάποτε στην αίθουσα, δηλαδή χωρίς βιασύνη και χωρίς το ενδεχόμενο να τη σταματήσει κανείς.
«Κάθισε πρώτα μαζί μου εκεί πάνω», είπε, και έδειξε το θέατρο. «Θέλω να αρχίσουμε εδώ. Δεν θέλω να αρχίσουμε μ’ εκείνους.»
«Γιατί όχι μ’ εκείνους;»
«Γιατί σε ένα τραπέζι με φαγητό όλοι παίζουν θέατρο. Εκεί πάνω είναι μόνο η θάλασσα, και η θάλασσα τα έχει ακούσει όλα ήδη.»
Ανεβήκαμε στην τελευταία σειρά. Το θέατρο του Κουρίου βλέπει νότια και ο γκρεμός πέφτει από κάτω του ως τον κόλπο, και στις έξι το απόγευμα του Σεπτέμβρη το φως έρχεται χαμηλό από τη δύση, πάνω από το νερό, από τη μεριά της Πάφου, και η πέτρα παίρνει το χρώμα του ψωμιού. Από κάτω μας ήταν δύο ζευγάρια Ολλανδοί που φωτογράφιζαν ο ένας τον άλλον και ένας φύλακας που κοίταζε το ρολόι του. Η Θεανώ κάθισε στο πάνω σκαλί σαν να το είχαν βάλει εκεί για εκείνη.
«Τι ήταν αυτό;» είπε.
«Θέατρο.»
«Πριν γίνει θέατρο.»
«Πόλη.»
«Και τι είναι η πόλη;»
«Αυτό είναι το ερώτημα; Απόψε;»
«Όχι.» Έβγαλε το καπέλο και το ακούμπησε στο σκαλί δίπλα της. «Απόψε θέλω το μικρότερο. Η πόλη είναι πολύ μεγάλη για να τη δεις. Θέλω το πράγμα που είναι μέσα της. Ξέρεις για την οικογένεια;»
Είπα ότι ήξερα πως υπάρχει ένα σπίτι με σκελετούς.
«Στις είκοσι μία Ιουλίου του έτους 365, νωρίς το πρωί, το έδαφος κάτω από αυτή την πόλη κουνήθηκε. Το σπίτι το ξέθαψαν τη δεκαετία του ογδόντα. Σε ένα δωμάτιο βρήκαν έναν άντρα, και κάτω από αυτόν μια γυναίκα, και κάτω από αυτήν ένα παιδί. Εκείνος είχε ριχτεί πάνω της κι εκείνη είχε ριχτεί πάνω στο παιδί. Δεν βοήθησε. Τώρα, να το μέρος που θέλω να γράψεις, γιατί είναι το μέρος που έχει σημασία.» Περίμενε ώσπου να έχω τη μηχανή στα γόνατά μου. Ποτέ, σε έντεκα χρόνια, δεν άρχισε πρόταση που ήθελε να καταγραφεί προτού δει ότι τα χέρια μου ήταν έτοιμα. «Αυτοί οι τρεις ήταν Ρωμαίοι πολίτες. Όλοι ήταν, τότε πια. Το 212 ένας αυτοκράτορας υπέγραψε ένα χαρτί που έκανε κάθε ελεύθερο άνθρωπο της αυτοκρατορίας πολίτη της Ρώμης. Οι ιστορικοί λένε ότι το έκανε για τον φόρο κληρονομιάς, που τον πλήρωναν μόνο οι πολίτες. Ώστε αυτός ο άντρας ήταν πολίτης μιας πόλης που δεν είχε δει ποτέ, υπό την προστασία ενός αυτοκράτορα που δεν ήξερε ότι υπάρχει το Κούριο, και ένα πρωί του Ιουλίου το έδαφος κουνήθηκε και η ιδιότητά του ως πολίτη δεν έκανε απολύτως τίποτε. Ούτε μία πέτρα λιγότερη δεν έπεσε.»
«Λες ότι το να είσαι πολίτης δεν είναι στέγη.»
«Λέω ότι ξέρουμε ένα πράγμα που δεν είναι. Τι είναι, λοιπόν;»
Είπα το πρώτο που μου ήρθε. «Διαβατήριο.»
«Δείξε μου.»
Είχα την ταυτότητά μου στην τσάντα και την έβγαλα και της την έδωσα. Την κοίταξε για λίγο, περισσότερο απ’ όσο κοιτάζει κανείς μια ταυτότητα.
«Δεν υπάρχει πολίτης εδώ μέσα», είπε. «Υπάρχει η φωτογραφία μιας γυναίκας που χρειάζεται κούρεμα, και ένας αριθμός. Πού είναι ο πολίτης;»
«Είναι αυτό που σημαίνει η κάρτα.»
«Τότε πες μου τι σημαίνει, και πάμε να φάμε.»
Δεν μπορούσα, και το ήξερε ότι δεν μπορούσα, και μου έδωσε πίσω την ταυτότητα.
«Ωραία», είπε. «Δεν είναι στέγη και δεν είναι κάρτα. Στο Ανώτατο αυτό θα το λέγαμε πρόοδο και θα διακόπταμε για μεσημεριανό.» Ξαναφόρεσε το καπέλο. «Θέλεις να μάθεις γιατί ζήτησα εσένα;»
«Υπέθεσα ότι ήθελες μια καταγραφή.»
«Όλοι θέλουν καταγραφή. Η Μαρίνα θα έχει το κινητό της στο τραπέζι να γράφει· ο Άρης θα έχει δύο. Δεν θέλω καταγραφή, θέλω εσένα, γιατί εσύ θα το γράψεις και δεν θα το βελτιώσεις. Όλοι σ’ εκείνο το τραπέζι απόψε θα βελτιώσουν αυτά που είπαν, μέσα στο κεφάλι τους, ως το πρωινό. Θα θυμούνται την καλύτερη εκδοχή. Εσύ έχεις μια επαγγελματική ασθένεια, Μυρτώ. Θυμάσαι τι ειπώθηκε πραγματικά. Έντεκα χρόνια. Είναι η μόνη τίμια δεξιότητα που απέμεινε στη χώρα.»
«Και τι θα το κάνω;»
«Θα το γράψεις την επόμενη μέρα, όσο είναι ακόμη άσχημο, και θα το βάλεις κάπου που να μπορεί να το διαβάσει ο καθένας.»
«Ο καθένας.»
«Ο καθένας. Ο Πλάτων περίμενε τριάντα χρόνια και μετά έβαλε λόγια στο στόμα ενός νεκρού που δεν μπορούσε να διαμαρτυρηθεί. Εμείς θα κάνουμε το αντίθετο. Την επόμενη μέρα, από κάποιαν που δεν μπορεί να πει ψέματα επαγγελματικά, και έξω από την πόρτα.» Σηκώθηκε. Τα γόνατά της δεν είναι πια αυτά που ήταν και δεν προσποιείται το αντίθετο· ακουμπά το χέρι στον μηρό και σπρώχνει. «Αν πρόκειται να κάνουμε αυτό που νομίζω ότι θα κάνουμε, εκείνοι που θα το διαβάσουν είναι αυτοί για τους οποίους γίνεται. Όχι εμείς. Εμείς είμαστε γέροι, ή κουρασμένοι, ή πληρωμένοι.»
«Εγώ ποιο απ’ τα τρία είμαι;»
«Εσύ είσαι τα χέρια», είπε. «Έλα. Ο Λευτέρης αρχίζει από το φαγητό και δεν περιμένει.»
II
Το σπίτι του Λευτέρη Κυπριανού είναι πάνω από την παραλία, στο τέλος ενός χωματόδρομου, ένα σπίτι που έχτισε το 1979 με τα πρώτα χρήματα που ήταν δικά του και όχι της τράπεζας, και βλέπει στη θάλασσα επειδή, όπως λέει, ένας άνθρωπος από την Αμμόχωστο δεν μπορεί να κοιμηθεί με το πρόσωπο προς τη στεριά. Υπάρχει μια βεράντα σε όλο το νότιο μήκος του, με ένα τραπέζι κάτω από μια κληματαριά που τη φύτεψε την εβδομάδα που μπήκε η στέγη. Όταν ανεβήκαμε τα σκαλιά, ήταν ήδη οχτώ άνθρωποι στο τραπέζι και το φαγητό ήταν ήδη πάνω: το ψωμί, το χαλλούμι, οι ντομάτες κομμένες στα δύο και αλατισμένες, ένα ολόκληρο ψάρι που είχε περάσει από τα κάρβουνα και τώρα κειτόταν σε μια σανίδα με το μάτι του στραμμένο στην οροφή από φύλλα. Ήταν εφτά παρά τέταρτο και η θάλασσα είχε περάσει από το ασημί σ’ εκείνο το γκριζογάλανο που παίρνει πριν αποφασίσει αν θα σκοτεινιάσει.
Θα πω ποιοι ήταν, αφού είμαι η μόνη σ’ εκείνο το τραπέζι που δεν ήταν εκεί για να μιλήσει και μπορώ επομένως να περιγράψω τους άλλους χωρίς να περιγράψω τον εαυτό μου.
Ο Λευτέρης καθόταν στην κεφαλή, ογδόντα τριών χρονών, με άσπρο πουκάμισο κουμπωμένο ως τον λαιμό, ένας γέρος από εκείνους που υπήρξαν το μεγαλύτερο πράγμα σε κάθε δωμάτιο επί πενήντα χρόνια και που πρόσφατα άρχισαν, με ορατή προσπάθεια, να αφήνουν το δωμάτιο να είναι μεγαλύτερο από εκείνους. Γεννήθηκε στην Αμμόχωστο το 1943 και την άφησε στις δεκατέσσερις Αυγούστου του 1974, με τον πατέρα του, τη μητέρα του, τη γυναίκα του, μία βαλίτσα και τα χαρτιά ενός πλοίου σε δερμάτινο ντοσιέ, και από εκείνα τα χαρτιά έχτισε την εταιρεία που διαχειρίζεται σήμερα κάπου διακόσια πλοία από ένα γυάλινο κτίριο στη Λεμεσό, στο οποίο αρνείται να μπει επειδή, όπως λέει, δεν έχει παράθυρα που ανοίγουν.
Η κόρη του, η Μαρίνα, καθόταν στα δεξιά του. Είναι πενήντα ενός χρονών, διευθύνει την εταιρεία και δεν έχει ανέβει σε πλοίο της εδώ και δέκα χρόνια, γιατί ένα πλοίο, όπως είπε κάποια στιγμή εκείνο το βράδυ, είναι ένα λογιστικό φύλλο που βρέχεται. Σπούδασε οικονομικά στο Λονδίνο. Είναι μέλος του διοικητικού συμβουλίου μιας τράπεζας. Έχει το σαγόνι του πατέρα της και καθόλου από την υπομονή του, που δεν τη χρειάζεται, γιατί έχει τα λεφτά του.
Ο Άρης Σταματίου καθόταν απέναντί της. Κανείς στο τραπέζι δεν τον είχε καλέσει· τον είχε καλέσει η Μαρίνα, που δεν είναι το ίδιο πράγμα. Είναι πενήντα οχτώ χρονών, από την Αθήνα, και έχει διευθύνει προεκλογικές εκστρατείες στην Ελλάδα, στην Κύπρο, σε τρεις βαλκανικές χώρες και σε μία χώρα που δεν κατονομάζει, και τις περισσότερες τις έχει κερδίσει, και μιλά με ιδιαίτερη θέρμη για εκείνες που έχασε, γιατί, όπως λέει, τις έχασε τίμια και πληρώθηκε ούτως ή άλλως. Τώρα συμβουλεύει μια εταιρεία που πουλά στις κυβερνήσεις κάτι που οι κυβερνήσεις περιγράφουν ως ανάλυση δεδομένων. Είχε ένα κινητό στο τραπέζι, με την οθόνη προς τα κάτω, και ένα άλλο στην τσέπη, με την οθόνη προς τα κάτω.
Η Ελένη Ζαχαριάδου, εξήντα ενός χρονών, γενική χειρουργός στο νοσοκομείο της Λεμεσού, καθόταν δίπλα του. Έτρωγε όπως τρώνε οι χειρουργοί, δηλαδή γρήγορα και ως το τέλος, σαν να μπορούσε ένα επείγον περιστατικό να της πάρει το πιάτο, και όταν δεν έτρωγε καθόταν με τα χέρια ενωμένα στο τραπέζι μπροστά της σαν εργαλεία απλωμένα στη σειρά.
Ο Σωτήρης Γεωργίου, σαράντα έξι χρονών, διδάσκει τη δευτέρα τάξη στο δημοτικό της Επισκοπής, είκοσι τρία παιδιά εφτά και οχτώ χρονών. Είναι γείτονας της Θεανώς· εκείνη μετακόμισε στο χωριό όταν παραιτήθηκε, και τα μισά παιδιά που διδάσκει τα έχουν στείλει οι μητέρες τους να της πάνε λεμόνια. Είχε έρθει κατευθείαν από έναν ποδοσφαιρικό αγώνα στην τηλεόραση και δεν περίμενε, ήταν φανερό, να μείνει μετά τις εννιά.
Η Δανάη Χριστοφή, τριάντα οχτώ χρονών, είχε περάσει εννιά χρόνια στο Λονδίνο χτίζοντας το κομμάτι μιας πολύ μεγάλης εταιρείας που αποφασίζει τι θα δεις μετά, και είχε γυρίσει το 2024, και δεν είχε ακόμη, απ’ όσο μπορούσε να καταλάβει κανείς, αποφασίσει τι να κάνει με το γεγονός ότι ήξερε πώς δουλεύει. Είχε φέρει κρασί και το είχε αφήσει στην άλλη άκρη του τραπεζιού, εκεί που δεν θα το περνούσε κανείς για συμβολή στη συζήτηση.
Ο Συνταγματάρχης Ανδρέας Παντελίδης, εν αποστρατεία, εξήντα οχτώ χρονών, καθόταν στην άκρη που ήταν πιο κοντά στη θάλασσα. Ήταν στην Εθνική Φρουρά τριάντα οχτώ χρόνια. Είπε ίσως εβδομήντα λέξεις όλη τη νύχτα και τις έχω όλες.
Ο Ιάκωβος Στυλιανού, σαράντα ενός χρονών, είναι συνθέτης. Έχει γράψει τη μουσική για δύο ταινίες που δεν είδε κανείς και μία που την είδαν όλοι, και είχε έρθει, όπως είπε, για να ακούσει, γιατί δεν είχε ακούσει ποτέ στη ζωή του συζήτηση που να κράτησε πάνω από είκοσι λεπτά και ήθελε να μάθει πώς ακούγεται μια τέτοια.
Και η Θεανώ καθόταν στο κάτω άκρο του τραπεζιού, απέναντι από τον Λευτέρη, με εμένα δίπλα της σε μια καρέκλα της κουζίνας που έφερε κάποιος, με τη μηχανή στα γόνατά μου, κάτω από την άκρη του τραπεζομάντιλου, εκεί που πέφτουν τα ψίχουλα.
Ο Λευτέρης μάς είδε να μπαίνουμε και είπε: «Η Θεανώ μού ζήτησε να ταΐσω μερικούς ανθρώπους με τους οποίους ήθελε να μαλώσει. Έχω ταΐσει χειρότερους. Φάτε πρώτα.»
Φάγαμε πρώτα.
III
Η Θεανώ ήταν που άρχισε, όταν το ψάρι είχε γίνει σκελετός και η Μαρίνα είχε μπει μέσα για το δεύτερο μπουκάλι, και άρχισε από τον γεροντότερο.
«Λευτέρη. Είσαι ο πιο ηλικιωμένος εδώ, άρα πας πρώτος. Ο Πλάτων άρχισε από τον γεροντότερο. Είναι το ένα πράγμα που θα κρατούσα από αυτόν.»
Ο Λευτέρης σκούπισε το στόμα του. «Άρχισε από τον γεροντότερο και μετά τον έστειλε στην εκκλησία για να μιλήσουν οι νέοι. Το έχω διαβάσει, δικαστή. Ξέρω τι κάνεις.»
«Τότε κάν’ το καλά.»
Γέλασε, που για τον Λευτέρη είναι ένας μόνο ήχος, σαν πόρτα.
«Τι θέλεις να μάθεις; Πώς είναι να είσαι γέρος; Οι άνθρωποι της ηλικίας μου παραπονιούνται. Το σώμα. Οι φίλοι. Τα παιδιά που δεν τηλεφωνούν. Τα μισά είναι αλήθεια και τα άλλα μισά είναι ο άνθρωπος, όχι η ηλικία. Ήμουν ανυπόμονος στα τριάντα και είμαι ανυπόμονος στα ογδόντα τρία· δεν το έκαναν τα χρόνια, εγώ το έκανα. Τι άλλο. Η λαχτάρα σταματάει, ως επί το πλείστον. Όχι όλη. Αρκετή ώστε να ακούς τον εαυτό σου να σκέφτεται για πρώτη φορά από τα δώδεκα. Είναι πιο ήσυχα εδώ μέσα.» Άγγιξε το στήθος του. «Αυτό είναι το μόνο που θα έλεγα σε έναν νέο. Ησυχάζει, και μαθαίνεις τι έκανε τον θόρυβο.»
«Εύκολο να το λες από ένα σπίτι με κληματαριά», είπε η Θεανώ. «Σε τι χρησιμεύουν τα λεφτά στα ογδόντα τρία; Όχι στην άνεση. Άνεση μπορούσες να έχεις στα σαράντα με το ένα δέκατο.»
«Όχι. Όχι στην άνεση.» Έβαλε το χέρι στην τσέπη του πουκαμίσου και έβγαλε ένα σημειωματάριο, ένα μικρό μαύρο, απ’ αυτά που αγοράζεις στο περίπτερο, ασπρισμένο στις γωνίες από τη χρήση. Το ακούμπησε στο τραπέζι. «Τα λεφτά είναι γι’ αυτό.»
Κανείς στο τραπέζι δεν το είχε ξαναδεί, εκτός από τη Μαρίνα, που έκλεισε για μια στιγμή τα μάτια.
«Δύο στήλες», είπε ο Λευτέρης. «Αριστερά: τι χρωστάω. Δεξιά: τι μου χρωστούν. Το κρατάω από το 1975. Ο πατέρας μου κρατούσε ένα. Όταν πέθανε το 1981, σε ένα δωμάτιο στη Λάρνακα που δεν το είχε διαλέξει, το δικό του ήταν γεμάτο στα δεξιά και καθαρό στα αριστερά, και αυτό ήταν το μόνο πράγμα στον θάνατό του για το οποίο ήταν περήφανος. Δεν χρωστούσε. Ούτε στην τράπεζα, ούτε σε άνθρωπο, ούτε στην εφορία· τον φόρο τον πολέμησε και μετά τον πλήρωσε. Εκεί απ’ όπου έρχομαι, γι’ αυτό είναι μια ζωή. Να φτάσεις στο τέλος με την αριστερή στήλη άδεια.»
«Και η δεξιά στήλη;»
«Είναι ο λόγος που είμαι πολίτης.»
Η Θεανώ δεν είπε τίποτε. Έχει έναν τρόπο να μη λέει τίποτε που κάνει τους ανθρώπους να συνεχίζουν.
«Το σπίτι μου», είπε ο Λευτέρης. «Στην Αμμόχωστο. Λεωφόρος Κέννεντυ. Τέσσερις όροφοι, εμείς είχαμε τους δύο επάνω. Το 2021 άνοιξαν τον δρόμο για να περνούν οι τουρίστες. Πήγα. Μία φορά. Στάθηκα στο πεζοδρόμιο μπροστά του έντεκα λεπτά και ένα αγόρι μού έβγαλε φωτογραφία, ένα καλό παιδί, από την Άγκυρα νομίζω, γιατί στεκόμουν μέσα στο κάδρο της δικής του φωτογραφίας κι εκείνο ήθελε το μπαλκόνι. Αυτό το μπαλκόνι είναι στη δεξιά μου στήλη. Και ποιος μου το χρωστάει; Όχι η Τουρκία· η Τουρκία λέει πως είναι δικό της. Όχι τα Ηνωμένα Έθνη· αυτά λένε πως είναι πρόβλημα. Όχι οι Βρυξέλλες· οι Βρυξέλλες λένε πως είναι λυπηρό. Η Κυπριακή Δημοκρατία λέει: Λευτέρης Κυπριανού, Λεωφόρος Κέννεντυ, αριθμός τάδε, τίτλος ιδιοκτησίας, καταχωρημένος. Είναι η μόνη οντότητα πάνω στη γη που το έχει γραμμένο ότι το μπαλκόνι είναι δικό μου. Αυτού είμαι πολίτης. Όχι της σημαίας. Του τίτλου.»
«Ώστε πολίτης», είπε η Θεανώ αργά, όπως έλεγε κάποτε τα πράγματα από την έδρα όταν ήθελε ο δικηγόρος να ακούσει την παγίδα πριν πατήσει μέσα, «είναι κάποιος στον οποίο το κράτος χρωστάει.»
«Πολίτης είναι κάποιος που κρατάει το τεφτέρι.» Ο Λευτέρης το χτύπησε με το δάχτυλο. «Και τις δύο στήλες. Εκείνοι που κρατούν μόνο τη δεξιά, που ξέρουν μόνο τι τους χρωστούν, δεν είναι πολίτες. Είναι —» έψαξε τη λέξη και τη βρήκε με αποστροφή — «πελάτες.»
«Ευχαριστώ, μπαμπά», είπε η Μαρίνα, γυρίζοντας με το μπουκάλι.
«Ξέρεις ότι έχω δίκιο.»
«Ξέρω ότι το έχεις ξαναπεί.»
«Και η αριστερή στήλη», είπε η Θεανώ. «Τι χρωστάει ο πολίτης;»
Ο Λευτέρης σηκώθηκε. Το έκανε όπως το είχε κάνει εκείνη στο θέατρο, με το χέρι στον μηρό, και μόλις στάθηκε όρθιος ήταν ψηλός όσο η κληματαριά.
«Ρώτα εκείνη», είπε, και ακούμπησε το χέρι στον ώμο της Μαρίνας. «Δική της είναι η εταιρεία τώρα. Ας είναι δικό της και το επιχείρημα. Εγώ πάω στην εκκλησία.»
«Δεν πας πουθενά», είπε η Θεανώ.
«Απόψε βγάζουν τον Σταυρό. Αύριο είναι η γιορτή. Πηγαίνω στον εσπερινό του Σταυρού κάθε χρόνο από το 1975.» Έβαλε το σημειωματάριο πίσω στην τσέπη και την κούμπωσε. «Έπαψα να πιστεύω στον Θεό τον Ιούλιο του 1974 και άρχισα να πηγαίνω στην εκκλησία τον Σεπτέμβριο του 1975. Βγάλ’ το άκρη, δικαστή. Έχεις όλη τη νύχτα.»
«Αυτό σκοπεύω.»
Φίλησε τη Μαρίνα στο κεφάλι και τη Θεανώ και στα δύο μάγουλα και έγνεψε στους υπόλοιπους και κατέβηκε τα σκαλιά προς το αυτοκίνητό του, και το ακούσαμε να παίρνει μπρος, και το ακούσαμε να φεύγει στον χωματόδρομο, και μετά ήταν πάλι μόνο η θάλασσα.
IV
«Σου άφησε το επιχείρημα», είπε η Θεανώ στη Μαρίνα, «όπως και την εταιρεία. Το έχεις διαβάσει κι εσύ το βιβλίο, φαντάζομαι. Ξέρεις τι παθαίνει ο γιος.»
«Του λένε πως το να ωφελείς τους φίλους και να βλάπτεις τους εχθρούς δεν είναι δικαιοσύνη, και μετά παίρνει τον λόγο ένας φωνακλάς από άλλη πόλη.» Η Μαρίνα κοίταξε τον Άρη. «Δεν θα είμαι τόσο εύκολη όσο ο γιος.»
«Δεν θέλω να είσαι εύκολη. Θέλω να μάθω τι υπάρχει στην αριστερή στήλη. Ο πατέρας σου λέει ότι ο πολίτης κρατάει και τις δύο. Τι χρωστάει;»
«Ό,τι συμφώνησε να πληρώσει.» Η Μαρίνα κάθισε. Έχει έναν πολύ καθαρό τρόπο να εκθέτει μια θέση· το κάνει όπως θα εξέθετε μια συμφωνία, πρώτα οι όροι, και δεν στολίζει. «Το τεφτέρι του πατέρα μου είναι ισολογισμός, απλώς δεν του αρέσει η λέξη. Εντάξει. Το κράτος είναι ένας λογαριασμός. Ο πολίτης είναι συμβαλλόμενο μέρος. Συνεισφέρει: φόρους, υπακοή στον νόμο, θητεία αν του ζητηθεί, τα παιδιά του εν καιρώ. Λαμβάνει: προστασία, δρόμους, δικαστήρια, το σχολείο όπου διδάσκει ο Σωτήρης, έναν τίτλο που λέει πως το μπαλκόνι είναι δικό του. Είναι σύμβαση. Όχι γραπτή, σ’ αυτό ο Ρουσσώ έκανε λάθος, αλλά σύμβαση με την έννοια που μετράει, δηλαδή ότι και οι δύο πλευρές ξέρουν τι παίρνουν και μπορείς να απαιτήσεις και από τις δύο να την τηρήσουν. Ο πολίτης είναι συμβαλλόμενος στον λογαριασμό. Αυτό είναι όλο. Ό,τι άλλο λένε οι άνθρωποι γι’ αυτόν είναι συναίσθημα.»
«Το συναίσθημα δεν είναι στις στήλες σου.»
«Το συναίσθημα δεν εκκαθαρίζεται.»
«Καλά.» Η Θεανώ γύρισε το ποτήρι της ένα τέταρτο της στροφής πάνω στο τραπεζομάντιλο, που είναι αυτό που κάνει αντί να κρατάει σημειώσεις. «Ένα παιδί πέντε χρονών δεν πληρώνει τίποτε και λαμβάνει τα πάντα. Είναι πολίτης;»
«Θα πληρώσει. Ο λογαριασμός είναι διαχρονικός. Αντλεί τώρα και συνεισφέρει αργότερα, και ο πατέρας μου δεν άντλησε από τίποτε και συνεισέφερε πενήντα χρόνια και τώρα παίρνει μια σύνταξη που δεν τη χρειάζεται. Σε μια ζωή ισοσκελίζεται, ή έτσι είναι το σχέδιο.»
«Ώστε η ιδιότητα του πολίτη είναι πίστωση. Είναι ένα στοίχημα που βάζει το κράτος σε ένα πεντάχρονο.»
«Χονδρικά.»
«Και το κράτος, σ’ αυτή την εικόνα, είναι η τράπεζα.»
«Χονδρικά.»
«Τον Μάρτιο του 2013 η τράπεζα πήρε τις καταθέσεις.»
Το πρόσωπο της Μαρίνας δεν έκανε τίποτε, πράγμα που το είχα ξαναδεί να κάνει, σε μια άλλη αίθουσα, όταν δεν ήταν διάδικος αλλά είχε λόγο να βρίσκεται στα έδρανα του κοινού.
«Αυτό ήταν το Eurogroup», είπε.
«Πάντα κάποιος είναι», είπε η Θεανώ, και το άφησε, ή έτσι φάνηκε. «Άσε την τράπεζα. Πάρε την άλλη πλευρά του λογαριασμού. Ο Αμίρ, που έχει το συνεργείο στον δρόμο της Πάφου, είναι εδώ δεκατέσσερα χρόνια. Πληρώνει φόρους· έχω δει τις δηλώσεις του, είναι πολύ περήφανος γι’ αυτές. Δεν είναι πολίτης. Ο ξάδελφος του πατέρα σου στη Μελβούρνη δεν έχει πληρώσει δεκάρα στη Δημοκρατία από το 1976 και ψηφίζει στις προεδρικές εκλογές. Ώστε δεν είναι το να πληρώνεις, έτσι; Υπάρχουν άνθρωποι που πληρώνουν και δεν είναι, και άνθρωποι που δεν πληρώνουν και είναι.»
«Τότε είναι η ψήφος. Το να πληρώνεις το παραχωρώ. Οι κάτοικοι πληρώνουν. Η ιδιότητα του πολίτη είναι το μερίδιο στην απόφαση. Πολίτης είναι όποιος έχει μερίδιο.»
«Μερίδιο. Πόσο μεγάλο είναι το μερίδιό σου, Μαρίνα;»
«Ένα στις πεντακόσιες τόσες χιλιάδες.»
«Και της εταιρείας σου;»
Ο Άρης γέλασε, μία φορά, μέσα στο ποτήρι του. Η Μαρίνα δεν τον κοίταξε.
«Αυτό είναι φτηνό, δικαστή.»
«Είναι φτηνό επειδή είναι αλήθεια και το ξέρεις ότι είναι αλήθεια. Αλλά θα το αφήσω εκεί, μαζί με την τράπεζα. Να ένα καλύτερο. Το σαράντα τοις εκατό των ανθρώπων που κρατούν αυτό το ένα στις πεντακόσιες χιλιάδες δεν το χρησιμοποιούν. Δεν ψηφίζουν. Είναι πολίτες;»
«Νομικά.»
«Δεν σε ρώτησα για τον νόμο.» Η Θεανώ το είπε ήπια. «Κάθισα μέσα στον νόμο σαράντα χρόνια. Ξέρω τι λέει. Λέει ότι πολίτης είναι όποιος λέει ο νόμος. Αυτό είναι ένας κύκλος με μια σημαία πάνω του. Σε ρώτησα τι είναι ο πολίτης. Μου έδωσες αυτόν που πληρώνει και αυτόν που ψηφίζει, και τις δύο φορές υπάρχει κάποιος που το κάνει και δεν είναι, και κάποιος που δεν το κάνει και είναι.»
Η Μαρίνα έμεινε για λίγο σιωπηλή. Έπειτα είπε, με άλλη φωνή, πιο χαμηλή: «Τότε αυτός που στέκεται με την πόλη όταν της επιτίθενται. Βγάλε όλα τα υπόλοιπα. Αυτός που είναι εκεί όταν μετράει. Το 1974 υπήρχαν άνθρωποι που έμειναν και άνθρωποι που πήραν το πρώτο αεροπλάνο για το Λονδίνο, και όλοι σ’ αυτή τη χώρα ξέρουν ακόμη ποιες οικογένειες ήταν ποιες, πενήντα χρόνια μετά, και είναι η μόνη διάκριση που σήμαινε ποτέ κάτι εδώ. Πολίτης: αυτός που έμεινε.»
Ήταν το πρώτο πράγμα που είχε πει με θέρμη, και ήταν το πράγμα που πίστευε.
Ο Συνταγματάρχης Παντελίδης μίλησε από την άκρη του τραπεζιού. Δεν είχε γυρίσει την καρέκλα του. Κοίταζε τη θάλασσα.
«Τον Ιούλιο του ’74 ήμουν δεκάξι», είπε. «Πολύ μικρός για τουφέκι, αρκετά μεγάλος για φτυάρι. Είδα Κύπριους να πυροβολούν Κύπριους επί πέντε μέρες προτού πατήσει το πόδι του ένας Τούρκος στρατιώτης. Και οι δύο πλευρές ήταν πολίτες. Και οι δύο πλευρές έλεγαν πως σώζουν τη Δημοκρατία. Και οι δύο πλευρές είχαν μείνει.» Ήπιε. «Πες μου ποιοι ήταν οι πολίτες, Μαρίνα, να το πω και στον αδελφό μου, γιατί ήταν με την άλλη πλευρά και δεν το έχουμε αποφασίσει ακόμη.»
Κανείς δεν είπε τίποτε. Η κληματαριά κουνήθηκε λίγο.
«Ώστε», είπε η Θεανώ, μετά από λίγο, «ο πολίτης δεν ορίζεται από τον εχθρό, γιατί η πόλη δεν μπορούσε να πει ποιοι από τους δικούς της ήταν ο εχθρός. Ακόμη δεν μπορεί. Τρία, Μαρίνα. Αυτός που πληρώνει, αυτός που ψηφίζει, αυτός που υπερασπίζεται. Και δεν ξέρουμε τι πληρώνει, δεν ξέρουμε σε τι είναι μερίδιο η ψήφος του, και δεν ξέρουμε από ποιον την υπερασπίζεται.»
«Γκρέμισες τρεις τοίχους», είπε η Μαρίνα. «Δεν σε άκουσα να σηκώνεις έναν.»
«Όχι. Δεν σήκωσα. Δεν είμαι σίγουρη ότι μπορώ.»
«Τότε τι κάνουμε;»
«Μαθαίνουμε πόσο από το σπίτι είναι τοίχοι», είπε η Θεανώ, «και πόσο είμαστε εμείς που στεκόμαστε εντελώς ακίνητοι για να μην πέσει.»
V
Ο Άρης Σταματίου έτρωγε με το ένα χέρι και, κάτω από το τραπέζι, έκανε κάτι με το κινητό στην τσέπη του με το άλλο, και τώρα έβαλε το κινητό στο τραπέζι, με την οθόνη προς τα πάνω, και το έσπρωξε μακριά του όπως σπρώχνεις ένα πιάτο.
«Θα σας πω εγώ τι είναι ο πολίτης», είπε, «αφού οι υπόλοιποι το αποφεύγετε τόσο κομψά.»
«Παρακαλώ», είπε η Θεανώ.
«Ο πολίτης είναι μια μονάδα νομιμοποίησης. Είναι το πράγμα που μετράει ένα κράτος για να αποδείξει ότι υπάρχει. Αυτό είναι όλο. Πριν από τον πολίτη υπήρχε ο υπήκοος, και πριν από τον υπήκοο υπήρχε η ψυχή, και η λέξη άλλαζε κάθε φορά επειδή ο άνθρωπος στην κορυφή χρειαζόταν κάτι διαφορετικό από σένα. Ο επίσκοπος χρειαζόταν την ψυχή σου, άρα ήσουν ψυχή. Ο βασιλιάς χρειαζόταν την υπακοή σου, άρα ήσουν υπήκοος. Το έθνος σε χρειαζόταν να πεθάνεις σε έναν λόφο στη Μακεδονία, άρα σε έκαναν πολίτη, και σου έδωσαν ψήφο για να νιώθεις ότι ο λόφος ήταν δικός σου. Τώρα η πλατφόρμα σε χρειάζεται να κοιτάς μια οθόνη, άρα είσαι χρήστης. Σε δέκα χρόνια θα είσαι κάτι άλλο και θα υπάρχει μια ωραία παλιά λέξη γι’ αυτό, γιατί οι λέξεις είναι πάντα παλιές. Αυτό είναι το κόλπο. Πολίτης είναι ό,τι χρειάζεται να είσαι ο ισχυρότερος θεσμός του δωματίου, τυλιγμένο σε μια λέξη αρκετά παλιά ώστε να νομίζεις πως είναι δική σου.»
«Είπες “χρειάζεται” τέσσερις φορές», είπε η Θεανώ.
«Θα το πω και πέμπτη. Το κράτος είναι μια συμμορία προστασίας που έζησε αρκετά ώστε να γίνει αξιοσέβαστη. Δεν είναι δικό μου· είναι ενός καθηγητή από το Μίσιγκαν, και ήταν ήπιος άνθρωπος. Χρειάζεται τους φόρους σου για να πληρώνει τους άντρες που σε προστατεύουν από τους άντρες που, όπως λέει, έρχονται. Ο πολίτης είναι ο πελάτης που τον έπεισαν πως το μαγαζί είναι δικό του.»
«Και η πειθώ είναι η τέχνη σου.»
«Ήταν.» Χαμογέλασε. Δεν είναι δυσάρεστο χαμόγελο· είναι το χαμόγελο ενός ανθρώπου που δεν τον έχει εκπλήξει ποτέ το πώς κατέληξε κάτι. «Δεν πείθω πια. Μετράω. Είναι πιο τίμιο και πληρώνει καλύτερα.»
«Καλά», είπε η Θεανώ. «Άσε με να πάρω ένα πράγμα απ’ όσα είπες και όχι τα υπόλοιπα, γιατί τα υπόλοιπα είναι λόγος και τον έχεις ξαναβγάλει, το καταλαβαίνω από το πού πήρες ανάσα. Είπες ότι η λέξη αλλάζει όταν ο άνθρωπος στην κορυφή χρειάζεται κάτι καινούργιο. Πες μου, λοιπόν: ποιος χρειάζεται τον πολίτη σήμερα; Ποιος ισχυρός θεσμός, το έτος 2026, με χρειάζεται να είμαι πολίτης;»
Ο Άρης το σκέφτηκε, που δεν το περίμενα. Είναι άνθρωπος που δίνει την εντύπωση πως δεν χρειάστηκε ποτέ.
«Κανείς», είπε.
«Συνέχισε.»
«Αυτό είναι το επιχείρημά μου, αν έχω. Το Υπουργείο Οικονομικών χρειάζεται φορολογούμενο. Το κόμμα χρειάζεται ψηφοφόρο. Η πλατφόρμα χρειάζεται χρήστη. Ο στρατός χρειάζεται ένα σώμα, αλλά δεν το ζητάει πια, το προσλαμβάνει. Ο πολίτης είναι ό,τι μένει όταν αφαιρέσεις όλα τα άλλα. Είναι μια λέξη χωρίς πελάτη. Κανείς στην κορυφή δεν τον χρειάζεται, άρα κανείς στην κορυφή δεν πληρώνει για να τον κρατήσει ζωντανό, άρα πεθαίνει. Το έχετε προσέξει ότι πεθαίνει, γι’ αυτό είμαστε εδώ, γι’ αυτό η δικαστής μάς έχει γύρω από ένα τραπέζι σαν την τελευταία συνεδρίαση ενός συλλόγου. Το προσέξατε και ήρθατε σε λάθος άνθρωπο, γιατί εγώ είμαι αυτός που ξέρει ακριβώς γιατί πεθαίνει, και δεν ξέρω πώς να το σταματήσω, και δεν είμαι σίγουρος ότι θα έκανα τον κόπο.»
«Μόλις είπες κάτι πολύ παράξενο», είπε η Θεανώ, «και δεν νομίζω ότι το άκουσες.»
«Ακούω ό,τι λέω. Είναι επαγγελματική πάθηση. Την έχει και η Μυρτώ.»
«Είπες ότι κάθε λέξη για το τι είμαστε την εφηύραν οι ισχυροί για να πάρουν ό,τι χρειάζονταν. Ψυχή, υπήκοος, πολίτης, χρήστης. Και μετά είπες ότι σήμερα κανένας ισχυρός δεν χρειάζεται τον πολίτη. Αν αυτό είναι αλήθεια, τότε για πρώτη φορά σε όλη αυτή την ιστορία υπάρχει μια λέξη για το τι είναι ο άνθρωπος που κανένας ισχυρός δεν την πληρώνει. Που σημαίνει ότι είναι η πρώτη που δεν μπορεί να είναι δικό τους παραμύθι. Ξεκίνησες να τη θάψεις και μόλις μου είπες ότι είναι η μόνη ελεύθερη λέξη της γλώσσας.»
«Ελεύθερο και αζήτητο», είπε ο Άρης, «έτσι λένε τον αδέσποτο σκύλο.»
«Ναι», είπε η Θεανώ. «Και ο αδέσποτος είναι ο μόνος σκύλος που δεν είναι κανενός.»
Τότε μίλησε η Δανάη Χριστοφή, για πρώτη φορά. Έχει χαμηλή φωνή και δεν την υψώνει· οι άνθρωποι σκύβουν για να την ακούσουν, και νομίζω ότι το ξέρει και το χρησιμοποιεί.
«Έχει δίκιο ότι κανείς δεν τον χρειάζεται», είπε. «Μπορώ να σας πω ακριβώς τι χρειάζονταν τα συστήματά μου, γιατί εγώ έγραψα τη συνάρτηση στόχου. Χρειάζονταν να είσαι προβλέψιμος. Αυτή είναι όλη η δουλειά, εννιά χρόνια της ζωής μου: πάρε εκατό εκατομμύρια ανθρώπους και κάνε τον καθένα τους πιο εύκολο να τον μαντέψεις. Τι θα πατήσει, τι θα αγοράσει, τι θα πιστεύει την Πέμπτη. Και το θέμα με τον πολίτη, αν η λέξη σημαίνει κάτι, αν είναι το πράγμα γύρω από το οποίο γυρίζετε όλοι, είναι ότι ο πολίτης είναι ακριβώς ο άνθρωπος που το μοντέλο δεν μπορεί να μαντέψει. Αυτός που μπορεί, για λόγους δικούς του, να πει όχι. Είχαμε ένα όνομα γι’ αυτούς τους ανθρώπους, εσωτερικά. Τους λέγαμε θόρυβο.» Γύρισε το ποτήρι της. Το είχε πάρει από τη Θεανώ μέσα σε μία ώρα. «Και ήταν λιγότεροι κάθε τρίμηνο. Έχω τα διαγράμματα. Δεν θα έπρεπε να τα έχω, αλλά τα έχω.»
«Τότε ο πολίτης δεν έχει εκλείψει», είπε η Θεανώ. «Είναι ασύμφορος. Δεν είναι το ίδιο.»
«Δώσ’ του χρόνο», είπε ο Άρης.
«Έχεις τρέξει εφτά εκστρατείες», του είπε η Θεανώ. «Μου το είπες στο πάρκινγκ, στον γάμο όπου γνωριστήκαμε, το θυμάμαι, εφτά, και είχες κερδίσει τις πέντε. Πες μου ειλικρινά. Σε εφτά εκστρατείες, έφτιαξες ποτέ, έστω μία φορά, έναν πολίτη;»
Η ερώτηση έμεινε εκεί. Ο Άρης έκανε κάτι που έχω δει να κάνουν μάρτυρες όταν συνειδητοποιούν ότι η ερώτηση δεν είναι αυτή για την οποία προετοιμάστηκαν: κοίταξε τον άνθρωπο που την είχε κάνει σαν να ελέγχει αν ήταν παγίδα, και είδε ότι δεν ήταν, και αυτό ήταν χειρότερο.
«Ψηφοφόρους», είπε. «Ψηφοφόρους έφτιαξα. Τους έφτιαξα χονδρικώς, τους έφτιαξα φτηνά, τους έφτιαξα με το λεωφορείο, κυριολεκτικά, υπήρχαν λεωφορεία. Πολίτη δεν έφτιαξα ποτέ. Ούτε έναν. Αν έφτιαχνα έναν πολίτη, δεν θα με ξαναπροσλάμβανε κανείς.»
«Γιατί;»
«Γιατί ο πολίτης δεν παραδίδεται.» Το είπε επίπεδα, σαν άνθρωπος που διαβάζει προδιαγραφές. «Αυτή είναι όλη η διαφορά. Μπορείς να υποσχεθείς σε έναν πελάτη μια ψηφοφόρο. Μπορείς να τη βάλεις σε λεωφορείο, μπορείς να της πεις τι να φοβάται, μπορείς να την πας στην αίθουσα του σχολείου ως τις τέσσερις και θα κάνει αυτό για το οποίο τη φέρανε. Δεν μπορείς να υποσχεθείς σε πελάτη έναν πολίτη. Μπορεί να διαβάσει το πράγμα. Μπορεί να ρωτήσει ποιος πλήρωσε το λεωφορείο. Μπορεί να φτάσει στην αίθουσα και να ψηφίσει αλλιώς επειδή ο άνθρωπος στην πόρτα τού μίλησε άσχημα. Δεν πουλιέται γιατί δεν φορτώνεται.» Σήκωσε το κινητό του, το κοίταξε, το ακούμπησε ξανά με την οθόνη κάτω. «Θέλεις να μάθεις τι είναι ο πολίτης, δικαστή; Είναι το πράγμα που με πλήρωναν τριάντα χρόνια για να φροντίζω να μην εμφανιστεί.»
Δεν κοκκίνισε. Δεν είναι άνθρωπος που κοκκινίζει. Αλλά δεν είπε τίποτε για αρκετή ώρα μετά από αυτό, και το να μη λέει τίποτε ο Άρης Σταματίου είναι φυσικό γεγονός· το τραπέζι το πρόσεξε όπως προσέχεις ένα ψυγείο που σταματάει.
«Μόλις είπες τι είναι», είπε η Θεανώ, ήπια.
«Είπα τι δεν μπορούσα να πουλήσω.»
«Αυτό είπα κι εγώ.»
VI
Ο Σωτήρης ήταν που το έσπασε, γιατί περίμενε να το κάνει και γιατί είναι άνθρωπος που δεν μπορεί να αφήσει μια καλή πρόταση να περάσει χωρίς να την ελέγξει πάνω σε ένα παιδί.
«Όχι», είπε. «Όχι. Συγγνώμη. Αυτό είναι λάθος, ή δεν είναι αρκετό. “Αυτός που δεν παραδίδεται.” Ούτε μια πέτρα δεν παραδίδεται, όχι με την πειθώ. Έχω τρεις στην τάξη μου που αρνούνται τα πάντα. Αρνούνται να καθίσουν, αρνούνται να γράψουν, αρνούνται το ψωμί στο διάλειμμα. Είναι πολίτες; Είναι οι πιο απαράδοτοι άνθρωποι που έχω γνωρίσει. Είναι εφτά χρονών. Η άρνηση δεν είναι το πράγμα. Κάθε μουλάρι μπορεί να αρνηθεί.»
«Έχει δίκιο», είπε η Ελένη. Ήταν το πρώτο που είχε πει και το είπε σαν διάγνωση.
«Έχει δίκιο», είπε η Θεανώ. «Άρα χρειαζόμαστε το για ποιο πράγμα αρνείται. Το όχι από μόνο του είναι μουλάρι. Για ποιο πράγμα είναι το όχι;» Και έπειτα γύρισε σ’ εμένα, πράγμα για το οποίο δεν με είχε προειδοποιήσει, και το οποίο έχω αποφασίσει, τώρα που το ξανασκέφτομαι, ότι το είχε σχεδιάσει στο πάρκινγκ του Κουρίου μαζί με όλα τα άλλα.
«Μυρτώ. Έχεις γράψει έντεκα χρόνια δικαστηρίων. Κάθε είδους. Τι έλεγαν οι άνθρωποι;»
Σταμάτησα να γράφω, γιατί δεν μπορούσα να γράφω και να απαντώ, και μετά το ξανασκέφτηκα και συνέχισα να γράφω, γιατί αν μπαίνει, να μπει όλο.
«Τι τους χρωστούσαν», είπα.
«Συνέχισε.»
«Αυτό έλεγαν. Κάθε μέρα. Έντεκα χρόνια. Τι τους χρωστούσαν, ποιος τους το χρωστούσε, από πότε, με τόκο. Συμβάσεις, αδικοπραξίες, ακίνητα, οικογενειακά, όλα. Έχω γράψει τη λέξη “δικαιούμαι” περισσότερες φορές απ’ όσες έχω γράψει το όνομά μου. Δεν θυμάμαι κανέναν να σηκώθηκε σε αίθουσα δικαστηρίου για να πει τι χρωστάει. Ποτέ. Εκτός από εκείνους που καταδικάζονταν, και σ’ αυτούς το έλεγαν.»
«Το ίδιο στο νοσοκομείο», είπε η Ελένη. «Όλοι ξέρουν τα δικαιώματά τους. Οι συγγενείς τα έχουν τυπωμένα. Πλαστικοποιημένα, μερικοί. Ποτέ δεν μου ήρθε οικογένεια με κατάλογο του τι χρωστούσε στον θάλαμο.»
«Τότε να ένας υποψήφιος», είπε η Θεανώ, «και θα τον πω απλά, για να γκρεμιστεί απλά. Πολίτης είναι εκείνος που λέει, χωρίς να τον ρωτήσουν, τι χρωστάει.»
«Αυτός είναι άγιος», είπε ο Σωτήρης.
«Είναι;»
«Καμιά εικοσαριά αιώνες διαφορά», είπε ο Άρης, που είχε συνέλθει αρκετά ώστε να είναι πάλι κακός, «και οι άγιοι είχαν την καλύτερη συμφωνία. Χρωστούσαν μόνο στον Θεό, και ο Θεός δεν στέλνει τιμολόγια.»
«Όχι», είπε η Ελένη. «Δεν είναι αυτή η διαφορά.» Έλυσε τα χέρια της. «Οι άγιοι χρωστούσαν ένα πράγμα σε ένα πρόσωπο, και το αγαπούσαν. Ο πολίτης χρωστάει κάτι σε ανθρώπους που δεν συμπαθεί. Στον διπλανό του στον θάλαμο. Σ’ αυτόν που παρκάρει μπροστά στην είσοδό του. Στον Αμίρ του συνεργείου, που δεν τον έχει γνωρίσει ποτέ και που είναι σχεδόν βέβαιος ότι δεν είναι δικός του. Αυτό είναι δυσκολότερο από την αγιοσύνη. Η αγιοσύνη είναι αγάπη με πρόγραμμα. Αυτό είναι υποχρέωση προς κάποιον που σε εκνευρίζει. Δεν υπάρχει θρησκεία γι’ αυτό. Μετά βίας υπάρχει λέξη.»
«Υπήρχε λέξη», είπε η Θεανώ. «Ήταν “πολίτης”. Περάσαμε τη βραδιά αποδεικνύοντας ότι τη χάσαμε.»
«Εντάξει», είπε η Μαρίνα. «Τότε πες το. Χρωστάει κάτι σε ανθρώπους που δεν συμπαθεί. Χρωστάει τι; Φόρο; Τον φόρο τον κάναμε. Υπακοή; Την κάναμε κι αυτή. Αίμα; Ο Συνταγματάρχης το έκανε.» Δεν ήταν σκληρή· ήταν οικονομολόγος. «Πες το πράγμα στην αριστερή στήλη, δικαστή, ή παραδέξου ότι γύρισες στο τεφτέρι του πατέρα μου χωρίς τίποτε να γράψεις μέσα.»
«Γύρισα στο ερώτημα τι μπαίνει μέσα», είπε η Θεανώ. «Που δεν είναι τίποτε. Είναι το μόνο ερώτημα. Και θα σου πω γιατί δεν μπορώ να το απαντήσω, και δεν είναι επειδή είμαι γριά και το ψάρι ήταν βαρύ.» Ακούμπησε και τα δύο χέρια ανοιχτά στο τραπέζι. «Δεν μπορώ να πω τι χρωστάει ο πολίτης αν δεν ξέρω για ποιο πράγμα είναι η πόλη. Κανείς δεν μπορεί. Δεν μπορείς να πεις τι χρωστάει ένας ναύτης αν δεν ξέρεις πού πηγαίνει το πλοίο.»
«Ένα πλοίο δεν πηγαίνει πουθενά», είπε αμέσως η Μαρίνα, και ήταν το αντανακλαστικό μιας γυναίκας που έχει περάσει τριάντα χρόνια διορθώνοντας ανθρώπους για τα πλοία. «Αυτή είναι η εικόνα του ερασιτέχνη. Ένα πλοίο μεταφέρει κάτι, για κάποιον, και ο κάποιος έχει όνομα και διεύθυνση και ποινική ρήτρα. Ρώτα τι μεταφέρει και ποιος πληρώνει.»
«Τότε πες τι μεταφέρει η πόλη», είπε η Θεανώ. «Και για ποιον.»
Και η Μαρίνα, που είχε απάντηση για όλα τα άλλα εκείνο το βράδυ, δεν είχε γι’ αυτό, και το ήξερε, και προς τιμήν της δεν προσποιήθηκε.
VII
Ο Ιάκωβος δεν είχε πει τίποτε όλο το βράδυ. Είχε φάει πολύ λίγο και είχε πιει λιγότερο και καθόταν με την καρέκλα λίγο τραβηγμένη από το τραπέζι, μισός στο φως και μισός στο σκοτάδι κάτω από την κληματαριά, όπως, υποθέτω, κάθεται ένας άνθρωπος στο θέατρο όταν έχει πληρώσει το εισιτήριο αλλά δεν είναι σίγουρος για το έργο. Τώρα είπε:
«Μπορώ να πω κάτι που δεν είναι επιχείρημα;»
«Θα ήταν ανακούφιση», είπε ο Σωτήρης.
«Περάσατε τέσσερις ώρες λέγοντας τι κάνει ο πολίτης. Πληρώνει, ψηφίζει, υπερασπίζεται, αρνείται, χρωστάει. Ρήματα. Κανείς δεν είπε πώς μοιάζει.» Έσκυψε μπροστά, στο φως. «Γράφω μουσική για εικόνες. Κάθομαι σε ένα σκοτεινό δωμάτιο και μου δείχνουν ένα πρόσωπο και πρέπει να ξέρω, σε ενάμισι δευτερόλεπτο περίπου, τι είναι αυτός ο άνθρωπος, γιατί η νότα πρέπει να είναι κάτω από το πρόσωπο προτού το κοινό καταλάβει ότι έχει αποφασίσει γι’ αυτόν. Θα αναγνώριζα έναν πολίτη αν τον έβλεπα σε οθόνη. Είμαι σχεδόν σίγουρος. Θα τον ήξερα όπως ξέρεις ότι ένας άντρας σε μια ταινία θα προδώσει κάποιον πριν ανοίξει το στόμα του. Και προσπαθώ να σκεφτώ αν έχω δει ποτέ έναν στον δρόμο, στη Λεμεσό, στη ζωή μου, και δεν είμαι σίγουρος ότι έχω. Έχω δει ανθρώπους πολύ γενναίους και ανθρώπους που είχαν πολύ δίκιο. Δεν είμαι σίγουρος ότι είναι αυτό.»
«Πώς μοιάζει, τότε;» είπε η Δανάη.
«Δεν ξέρω. Κάτι στον τρόπο που στέκονται. Σαν ο δρόμος να είναι εν μέρει δικός τους και εν μέρει όχι, και να έχουν συμφιλιωθεί και με τα δύο.» Έγειρε πίσω. «Δεν ξέρω. Γι’ αυτό ήρθα. Σκέφτηκα πως αν σας άκουγα να το λέτε θα ήξερα αν το έχω δει.»
«Και το είδες;»
«Άκουσα τον Άρη να το λέει. Όταν είπε ότι δεν μπορούσε να τον πουλήσει. Αυτό ήταν το πιο κοντινό. Θα έβαζα μια νότα κάτω από αυτό.»
«Ποια νότα;» είπε η Θεανώ.
«Όχι ματζόρε», είπε ο Ιάκωβος. «Κάτι που δεν λύνεται.»
Η Θεανώ τον κοίταξε για μια στιγμή με την έκφραση που είχε κάποτε για τον πολύ σπάνιο νεαρό δικηγόρο που έλεγε κάτι που εκείνη δεν το είχε ήδη σκεφτεί.
«Δικό σου, τότε», είπε. «Όχι απόψε. Αλλά είναι δικό σου. Κάποιος σ’ αυτό το τραπέζι πρέπει να πει πώς μοιάζει, και κανείς από τους υπόλοιπους δεν έχει τα προσόντα.»
VIII
Ο Σωτήρης κοίταξε την ώρα στο κινητό του Άρη, που ήταν το πιο κοντινό, και σηκώθηκε, και δεν έφυγε.
«Θα σας πω πού βρίσκομαι», είπε. «Είναι έντεκα και δέκα. Την Τρίτη, στις οχτώ παρά τέταρτο το πρωί, είκοσι τρία παιδιά θα περάσουν μια πράσινη πόρτα και θα καθίσουν μπροστά μου και εγώ πρέπει να τα κάνω πολίτες. Αυτή είναι η λέξη. Είναι στο αναλυτικό πρόγραμμα. “Αγωγή του πολίτη”, λέει, σαράντα λεπτά την εβδομάδα, και υπάρχει βιβλίο, και το βιβλίο έχει μια σημαία στο εξώφυλλο και μια σελίδα για την ανακύκλωση. Το κάνω δεκαεννιά χρόνια. Και κάθισα εδώ όλο το βράδυ και είδα αυτή τη γυναίκα», έδειξε, όχι αγενώς, τη Θεανώ, «να διαλύει πέντε ορισμούς σαν να ήταν παιδικές καρεκλίτσες, και την πίστεψα κάθε φορά, και τώρα δεν έχω κανέναν, και έχω ακόμη την Τρίτη. Τι να τους πω, λοιπόν; Πες μου τι να πω την Τρίτη, δικαστή, ή παραδέξου ότι όλο αυτό είναι ένας πολύ ακριβός τρόπος να μη λέμε τίποτε.»
«Πες τους ότι δεν ξέρεις», είπε η Θεανώ.
«Είναι εφτά χρονών.»
«Πες τους ότι δεν ξέρεις, και ότι το ψάχνεις, και ότι μπορούν να σε παρακολουθούν όσο το ψάχνεις.»
«Αυτό δεν είναι αναλυτικό πρόγραμμα. Πρέπει να μάθουν ότι το κόκκινο φανάρι σημαίνει στοπ. Δεν χρειάζεται να μάθουν ότι η έννοια του σταματήματος αμφισβητείται.»
«Τότε δίδαξέ τους αυτό.» Το είπε χωρίς ένταση. «Δίδαξέ τους ότι το κόκκινο φανάρι σημαίνει στοπ. Και μετά δίδαξέ τους ότι κάποιος, κάποτε, αποφάσισε ότι το φανάρι θα είναι κόκκινο και όχι μπλε, και ότι θα μπορούσαν να ήταν αυτοί. Δύο προτάσεις, Σωτήρη. Δύο προτάσεις τις προλαβαίνεις ως την Τρίτη.»
Στεκόταν εκεί με το χέρι στην πλάτη της καρέκλας.
«Η δεύτερη πρόταση είναι όλο το πρόβλημα», είπε.
«Ναι.»
«Δεν μπορείς να διδάξεις τη δεύτερη πρόταση σε εφτάχρονο.»
«Εμένα μού τη διδάσκεις όλο το βράδυ», είπε η Θεανώ. «Κάθε φορά που σήκωνα έναν τοίχο ρωτούσες ποιος αποφάσισε ότι πρέπει να είναι εκεί. Αυτή είναι η δεύτερη πρόταση. Την διδάσκεις ήδη. Απλώς δεν την έχεις γράψει στον πίνακα.»
Ο Σωτήρης κάθισε. Δεν υποχώρησε· δεν είναι άνθρωπος που υποχωρεί· κάθισε όπως κάθεται ένας άνθρωπος που αποφάσισε ότι το λεωφορείο δεν έρχεται και μπορεί κάλλιστα να ακούσει τα υπόλοιπα.
«Τότε να τι νομίζω ότι κάνουμε», είπε η Θεανώ, και το είπε σε όλους μας, «και θα το πω τώρα, γιατί είναι αργά και ο Λευτέρης θα γυρίσει σε λίγο και θα θέλει να μάθει τι πλήρωσε.
»Περάσαμε τη νύχτα ψάχνοντας τον πολίτη και δεν μπορούμε να τον βρούμε, και νομίζω ότι είναι επειδή δεν είναι κάτι που μπορείς να το δεις μόνο του. Είναι ένα σχήμα μέσα σε ένα άλλο σχήμα. Δεν μπορείς να πεις τι είναι ο ναύτης χωρίς πλοίο. Δεν μπορείς να πεις τι είναι ο πολίτης χωρίς πόλη, και οι πόλεις που έχουμε δεν ξέρουν για ποιο πράγμα είναι, άρα δεν μπορούν να μας πουν για ποιο πράγμα είναι εκείνος, άρα εξαφανίζεται, και η Δανάη έχει τα διαγράμματα. Λοιπόν.» Γύρισε το ποτήρι της. «Ας χτίσουμε την πόλη.»
«Στο χαρτί», είπε ο Άρης.
«Στον λόγο. Εδώ. Σ’ αυτό το τραπέζι και σε άλλα τραπέζια. Ξέρω πώς ακούγεται. Ξέρω ότι ένας άνθρωπος το έκανε πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια και το έγραψε, και ότι επί δυόμισι χιλιάδες χρόνια το βιβλίο διαβάζεται ως κάτοψη από ανθρώπους που έπρεπε να τους κρατούν μακριά από το τσιμέντο. Κάθε άντρας που το διάβασε και το πίστεψε έχτισε έναν τοίχο με φρουρό πάνω του. Το ξέρω. Έχω διαβάσει τον αιώνα. Δεν προτείνω σχέδιο. Προτείνω να ρωτήσουμε, με τη σειρά και φωναχτά και με ανθρώπους που ξέρουν για τι πράγμα μιλούν, τι θα έπρεπε να είναι μια πόλη για να αξίζει να είσαι πολίτης της. Και μετά —»
«Και μετά;» Η Μαρίνα.
«Μετά βγαίνουμε έξω και βλέπουμε αν θα έρθει κανείς.»
«Να έρθει πού;»
«Δεν ξέρω ακόμη», είπε η Θεανώ. «Αυτό είναι το τελευταίο ερώτημα, όχι το πρώτο. Αλλά θέλω η καταγραφή να είναι δημόσια από την αρχή, από απόψε, από την άσχημη εκδοχή της Μυρτώς αύριο το πρωί, γιατί αν χτίζουμε πόλη, τότε οι πρώτοι πολίτες δεν είμαστε εμείς. Εμείς είμαστε αυτοί που θα είναι νεκροί ή κουρασμένοι ή πληρωμένοι. Οι πρώτοι πολίτες είναι όποιοι διαβάσουν τα σχέδια και εμφανιστούν.»
«Θα το δημοσιεύσεις αυτό», είπε ο Άρης. «Απόψε. Μια συνάντηση όπου εννιά άνθρωποι δεν συμφώνησαν σε τίποτε.»
«Ο Πλάτων το έκανε. Δέκα βιβλία, και το πρώτο δεν καταλήγει σε τίποτε απολύτως. Είναι το καλύτερο.»
IX
Ο Λευτέρης γύρισε στις δώδεκα παρά είκοσι. Ακούσαμε το αυτοκίνητο στον χωματόδρομο πριν δούμε τα φώτα, και μετά ανέβηκε τα σκαλιά αργά, μυρίζοντας λιβάνι και τον βασιλικό που μοιράζουν στις πόρτες την παραμονή του Σταυρού, και είχε ένα κλωνάρι στην τσέπη του πουκαμίσου, δίπλα στο σημειωματάριο. Κοίταξε το τραπέζι, τα μπουκάλια, τα κόκαλα του ψαριού, την κόρη του, τη Θεανώ, κι εμένα κάτω από το τραπεζομάντιλο με τα χέρια μου να δουλεύουν ακόμη, και είπε:
«Λοιπόν; Τι χτίσατε;»
«Τίποτε», είπε η Θεανώ. «Δεν ξέρουμε τι είναι ο πολίτης. Αποφασίσαμε να χτίσουμε μια πόλη για να το μάθουμε.»
Έγνεψε σαν να ήταν το αναμενόμενο αποτέλεσμα, και κάθισε βαριά στην καρέκλα του στην κεφαλή, και η Μαρίνα τού έβαλε νερό χωρίς να της το ζητήσει.
«Κάθε Έλληνας που έχασε μια πόλη προσπαθεί να χτίσει μια καινούργια», είπε. «Είναι η εθνική μας αρρώστια. Το κάνουμε από την Τροία. Πώς θα την πείτε;»
Κανείς δεν το είχε σκεφτεί. Το έβλεπα ότι κανείς δεν το είχε σκεφτεί· ένα όνομα δεν είχε περάσει από τον νου κανενός, που είναι ίσως η διαφορά ανάμεσα στους ανθρώπους που χτίζουν πόλεις και στους ανθρώπους που τις χάνουν.
«Όταν ο Κωνσταντίνος μετέφερε την πρωτεύουσα», είπε ο Λευτέρης, «το 330, δεν την είπε Νέα Αθήνα. Είχε την επιλογή. Η Αθήνα είχε τη φιλοσοφία, τις σχολές, όλη αυτή τη δουλειά που κάνατε στο τραπέζι μου. Την είπε Νέα Ρώμη. Γιατί η Ρώμη είχε το πράγμα που διαρκεί. Τον νόμο. Τους δρόμους. Το νερό. Και την ιθαγένεια, Άρη· η Ρώμη την έδωσε, σε όλους, σε έναν βοσκό στην Καππαδοκία, και τα τρισέγγονα του βοσκού ακόμη έλεγαν πως είναι Ρωμαίοι το 1453, και η γιαγιά μου ακόμη το έλεγε το 1960. Ποτέ δεν είπε “Ελληνίδα”. Έλεγε Ρωμιά. Έλεγε Ρωμιοσύνη. Αυτό ήταν το όνομα του πράγματος στο οποίο ανήκε, και ήταν χίλια εκατό χρονών όταν οι Τούρκοι πήραν την Πόλη, και ήταν ακόμη εδώ όταν οι Άγγλοι έφυγαν από το νησί, και δεν ξέρω τι είναι τώρα αλλά ξέρω πώς λεγόταν.» Ήπιε το νερό. «Θέλετε πόλη που να διαρκεί; Δεν χτίζετε Νέα Αθήνα. Χτίζετε Νέα Ρώμη.»
«Η Ρώμη έπεσε», είπε η Θεανώ.
«Δύο φορές. Έπεσε δύο φορές. Και κάθε φορά τής πήρε χίλια χρόνια.» Ακούμπησε το ποτήρι. «Δείξε μου οτιδήποτε άλλο στην ιστορία του κόσμου που έπεσε τόσο αργά, δικαστή, και θα την πω όπως θέλεις.»
«Η ιθαγένεια του 212 ήταν φορολογικό μέτρο», είπε ο Άρης. «Το διάταγμα. Ο Καρακάλλας ήθελε τον φόρο κληρονομιάς και μόνο οι πολίτες τον πλήρωναν. Τον βοσκό σου τον έκαναν Ρωμαίο για να μπορούν να του στείλουν λογαριασμό.»
«Τότε ας είναι και τα δύο», είπε η Θεανώ. «Ας είναι ένα φορολογικό μέτρο που έφτιαξε πολίτες. Είναι περισσότερο απ’ όσο κατάφεραν τα περισσότερα ιδανικά.»
Έπεσε σιωπή τότε, αλλά διαφορετική από τη σιωπή μετά τα λόγια του Συνταγματάρχη: όχι η σιωπή ενός πράγματος που έσπασε, αλλά ενός πράγματος που το ακούμπησαν κάτω και το κοιτούσαν.
«Νέα Ρώμη», είπε η Δανάη, δοκιμάζοντάς το.
«Νέα Ρώ-μη», είπε ο Ιάκωβος, πιο αργά, και νομίζω ότι άκουγε τα φωνήεντα.
«Είναι απαίσιο όνομα», είπε η Μαρίνα. «Όλοι θα νομίζουν ότι εννοούμε την Κωνσταντινούπολη.»
«Όλοι την Κωνσταντινούπολη εννοούσαν», είπε ο πατέρας της. «Επί χίλια εκατό χρόνια. Συνήθισε να σε παρεξηγούν· είναι το πρώτο που μαθαίνει ένας πολίτης.»
X
Δεν αποφασίσαμε πολλά άλλα. Ήταν μεσάνυχτα και πέρασαν, και το κρασί είχε τελειώσει, και η θάλασσα είχε κάνει αυτό που κάνει στο τέλος, που την ακούς αλλά δεν τη βλέπεις. Αλλά υπάρχουν τρία πράγματα που πρέπει να καταγράψω, γιατί αποφασίστηκαν, και ο λόγος που υπάρχω είναι ότι ό,τι αποφασίστηκε γράφεται.
Το πρώτο είναι ότι ξανασυναντιόμαστε την Κυριακή, και όχι εδώ. Η Θεανώ είπε ότι ήθελε κάπου δυσκολότερα. «Εδώ είναι υπερβολικά ευχάριστα. Μια κληματαριά και το ψάρι ενός εφοπλιστή. Θέλω να είμαι κάπου που να αντιμιλάει.» Ο Σωτήρης είπε: «Ελάτε στο σχολείο, τότε. Τρίτη. Οχτώ παρά τέταρτο. Να δείτε για τι πράγμα μιλάτε.» Η Θεανώ είπε: «Κυριακή. Είμαι εβδομήντα πέντε χρονών· η Τρίτη στις οχτώ παρά τέταρτο είναι ιδέα νέου ανθρώπου για την αλήθεια.» Έτσι θα είναι το σχολείο της Επισκοπής, την Κυριακή, όταν είναι άδειο. «Θα πρέπει να φανταστείτε τα παιδιά», είπε ο Σωτήρης. «Σαράντα χρόνια φαντάζομαι πολίτες», είπε η Θεανώ. «Τα παιδιά θα είναι ξεκούραση.»
Το δεύτερο είναι ότι η καταγραφή είναι δημόσια. Η Θεανώ το έθεσε ως όρο, και κανείς στο τραπέζι δεν τον αρνήθηκε, αν και ο Άρης κοίταξε το κινητό του για πολλή ώρα, και η Μαρίνα ρώτησε αν θα χρησιμοποιηθούν ονόματα, και η Θεανώ είπε: «Το δικό σου θα χρησιμοποιηθεί. Μίλησες. Όσοι μιλούν κατονομάζονται· είναι ο ένας κανόνας του δικαστηρίου που θα κρατούσα.» Η Μαρίνα είπε: «Τότε την επόμενη φορά θα μιλάω πιο προσεκτικά.» Η Θεανώ είπε: «Όχι, δεν θα μιλάς. Κανείς δεν το κατάφερε ποτέ.»
Το τρίτο είναι αυτό που είπε η Θεανώ στο τέλος, που θα το είχα καταγράψει έτσι κι αλλιώς, αλλά που μου ζήτησε να το καταγράψω, και ποτέ πριν δεν μου είχε ζητήσει να καταγράψω κάτι· η μηχανή ήταν απλώς ανοιχτή και εκείνη απλώς μιλούσε, τρία χρόνια, σαν να μην ήταν εκεί.
«Θέλω αυτό να μπει», είπε. «Μ’ αυτές τις λέξεις.
»Σαράντα χρόνια κάθισα σε ένα κτίριο με τη λέξη Δικαιοσύνη σκαλισμένη στην πέτρα πάνω από την πόρτα, και αποφάσιζα τι χρωστούν οι άνθρωποι ο ένας στον άλλον, και το έκανα, όπως μετράω, κάπου πάνω από έξι χιλιάδες φορές. Και σε σαράντα χρόνια ούτε ένας δικηγόρος, ούτε ένας διάδικος, ούτε ένας συνάδελφος, δεν με ρώτησε ποτέ τι είναι ο πολίτης. Και χαίρομαι που δεν με ρώτησαν. Γιατί θα είχα απαντήσει. Θα είχα απαντήσει με ευφράδεια και εκτενώς, και θα είχα κάνει λάθος, και θα ήταν στη νομολογία, και η Μυρτώ θα το είχε δακτυλογραφήσει.» Με κοίταξε. «Αποδεικνύεται ότι δεν ξέρω. Αυτό είναι το μόνο που απέδειξε η αποψινή βραδιά, και χρειάστηκαν δέκα άνθρωποι και ένα ψάρι για να το αποδείξουν. Κάτι είναι κι αυτό. Είναι από εκεί που αρχίζει μια πόλη. Όλα τα άλλα αρχίζουν από κάποιον που είναι σίγουρος.»
Έπειτα φόρεσε το καπέλο της, τα μεσάνυχτα, κάτω από μια κληματαριά, γιατί ποτέ στη ζωή της δεν έφυγε από κάπου χωρίς αυτό.
XI
Οδήγησα σπίτι μέσα από τις Βάσεις στη μία το πρωί. Ο δρόμος είναι άδειος τέτοια ώρα και οι πινακίδες είναι οι ίδιες πινακίδες και τίποτε δεν σου λέει, αν δεν το ξέρεις ήδη, ότι για μερικά χιλιόμετρα περνάς μέσα από μια χώρα της οποίας δεν είσαι πολίτης, υπό την κυριαρχία ενός βασιλιά που το πρόσωπό του δεν είναι σε κανένα από τα νομίσματά σου. Κανείς δεν σε σταματά. Κανείς δεν με σταμάτησε ποτέ. Τον έχω περάσει διακόσιες φορές.
Το πρόσεξα αυτή τη φορά. Το πρόσεχα σε όλη τη διαδρομή, από τη στροφή κάτω από το θέατρο ως τον κυκλικό κόμβο όπου αρχίζουν τα φώτα της πόλης, και πρόσεξα ότι το να το προσέχω δεν άλλαζε τίποτε στον δρόμο και άλλαζε κάτι σ’ εμένα, και δεν είχα λέξη για το τι ήταν αυτό το κάτι, και ακόμη δεν έχω, και πέρασα το πρωινό γράφοντας αυτά εδώ αντί να ψάχνω μία, γιατί αυτός ήταν ο όρος.
Είναι δεκατέσσερις Σεπτεμβρίου. Οι καμπάνες για τον Σταυρό χτύπησαν στις εφτά. Δεν βελτίωσα τίποτε. Όπου έγραψα ότι κανείς δεν μίλησε, κανείς δεν μίλησε. Όπου έγραψα ότι ο Άρης σιώπησε, σιώπησε, και για περισσότερη ώρα απ’ όση το έκανα να φαίνεται.
Την επόμενη Κυριακή, το σχολείο. Αν το διαβάζετε, είναι επειδή τήρησα τον όρο, και επειδή η δικαστής είχε δίκιο σε ένα πράγμα τουλάχιστον: είπε ότι εκείνοι που θα το διαβάσουν είναι εκείνοι για τους οποίους γίνεται.
Δεν είπε για ποιο πράγμα είστε εσείς. Κανείς δεν το είπε. Αυτό ήταν όλο το βράδυ.
Τι είναι ο πολίτης;
Δεν ξέρουμε. Θα χτίσουμε μια πόλη για να το μάθουμε. Το όνομα διαλέχτηκε, πάνω από νερό, από έναν γέρο που έχασε μία.
Νέα Ρώμη.
Τέλος του Πρώτου Κεφαλαίου.